～るときに - Khi…

Mục	Cấu trúc	Ví dụ	Ghi chú
Động từ	V-る + とき(に)	出でかけるとき(に)	Diễn tả thời điểm trước/đúng lúc làm V (thường là tương lai/thói quen)
Động từ (quá khứ)	V-た + とき(に)	出でかけたとき(に)	Thời điểm sau khi đã làm V
Tính từ -い	Aい + とき(に)	忙いそがしいとき(に)	“Khi A…”
Tính từ -な	Aな + とき(に)	暇ひまなとき(に)	Nối trực tiếp với な
Danh từ	N + の + とき(に)	子こどものとき(に)	Danh từ + の
Trợ từ に	とき + に	出でかけるときに	“に” nhấn mạnh điểm thời gian; có thể lược

Diễn tả “khi/lúc …” – một mốc thời gian mà hành động/sự việc khác diễn ra.
V-るとき(に): mốc thời gian là trước hoặc đúng trước khi hành động xảy ra (đối với các hành động di chuyển/đi đâu đó, thường hiểu là “trước khi”).
V-たとき(に): mốc thời gian là sau khi hành động đã diễn ra.
“に” làm rõ tính “điểm” của thời gian; không có “に” ý nghĩa không đổi nhiều, mang sắc thái khái quát hơn.
Thì trong mệnh đề “とき” là thì tương đối, quyết định quan hệ trước/sau với mệnh đề chính.

Dùng để đặt mốc thời gian cho hành động chính; mệnh đề “とき(に)” đứng trước hoặc sau đều được.
Với động từ di chuyển như 行いく/来くる/帰かえる: V-るとき thường = “trước khi đi/đến/về”, V-たとき = “sau khi đã đi/đến/về”.
“に” thường dùng khi hành động chính xảy ra đúng tại mốc đó (điểm thời gian); lược “に” khi nói chung chung (thói quen, tình huống).
Không dùng “とき” cho quan hệ nguyên nhân-kết quả mạnh (thay bằng ～ので/から) hay điều kiện (xem ～たら/～と).

Mẫu	Ý nghĩa	Khác biệt chính	Ví dụ ngắn
V-る/た + とき(に)	Khi/lúc	Mốc thời gian; thì trong mệnh đề phụ quyết định trước/sau	行いくとき/行おこなったとき
V-るところ	Sắp/đúng lúc bắt đầu	Sát thời điểm hơn “とき” (tính tức thì)	出でかけるところだ
V-ているあいだ(に)	Trong lúc, suốt khoảng	Kéo dài theo khoảng thời gian, không phải điểm	授業じゅぎょうを受うけているあいだ
V-たら	Nếu/khi đã… thì…	Điều kiện hoặc sau-khi (kết quả)	家いえに帰かえったら、連絡れんらくして
V-前まえに / V-後ごで	Trước khi / sau khi	Chỉ rõ quan hệ thời gian tuyệt đối	出発しゅっぱつする前まえに/後ごで

Thì trong mệnh đề “とき” là thì tương đối: 現在げんざい形がた không chỉ “hiện tại” mà là “đồng thời/trước” tùy động từ.
Với tính từ/danh từ: Aい/ Aな/ Nの + とき diễn tả trạng thái làm mốc thời gian.
“ときどき” là phó từ “thỉnh thoảng” không phải cấu trúc “とき + とき”.

Nhầm V-るとき với V-たとき: 日本にほんへ行いくとき/行おこなったとき mang nghĩa trước khi đi/sau khi đến.
Bỏ quên “の” với danh từ: ×子こどもとき → ○子こどものとき.
Dùng “とき” thay cho “あいだ” với hành động kéo dài: ×勉強べんきょうするときずっと → ○勉強べんきょうしているあいだずっと.
Lạm dụng “に”: không sai ngữ pháp nhưng có thể nặng nề phong cách; chọn theo sắc thái.
JLPT: câu bẫy thường đổi thì trong mệnh đề “とき” để kiểm tra hiểu quan hệ trước/sau.

～るときに – Khi…