1. Cấu trúc cơ bản
| Dạng | Mẫu hình thành | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bị động quá khứ | V（受身）+ た → 五段: V-aれる → れた／一段: られる → られた | 犬に噛まれた／褒められた | Chủ ngữ chịu tác động; thường dùng に cho tác nhân |
| Khả năng quá khứ (nhóm II) | 一段: られる → られた | 昨日はよく寝られた（＝寝ることができた） | Với 一段/来る: 来られた. 五段 dùng ～えた: 行けた |
| Kính ngữ bị động | 尊敬: V-れる／られる（+た） | 社長が来られた | Tôn kính chủ thể thực hiện hành động |
| Thụ động bất lợi | 受身 + た（迷惑の受け身） | 雨に降られた | Nhấn cảm giác phiền toái |
2. Ý nghĩa chính & phân tích chi tiết
- Bị động quá khứ: Hành động đã xảy ra, chủ ngữ là người/vật bị tác động. Ví dụ: 先生に注意された。
- Khả năng quá khứ (nhóm II/来る): Diễn đạt “đã có thể …” (ngủ được, nhìn được). Ví dụ: よく見られた（=見える/見られるの過去）.
- Kính ngữ bị động: Tôn kính người thực hiện hành động. Ví dụ: 部長はもうお帰りになられた／帰られた。
- Thụ động bất lợi: Diễn đạt sự khó chịu do hành vi/hiện tượng. Ví dụ: 隣で大声で歌われた。
3. Ví dụ minh họa
- 犬に手を噛まれた。
Tôi bị chó cắn vào tay. - 先生に褒められた。
Tôi được thầy khen. - 昨日はぐっすり寝られた。
Hôm qua tôi ngủ được rất ngon. (khả năng, nhóm II) - 社長が会議に来られた。
Tổng giám đốc đã đến họp. (kính ngữ) - 急な雨に降られた。
Tôi bị dính mưa bất chợt. (bất lợi) - となりの人にずっと話しかけられた。
Tôi bị người bên cạnh nói chuyện suốt. (bất lợi)
4. Cách dùng & sắc thái
- Bị động: trung lập hoặc mang sắc thái bất lợi/phiền toái tùy bối cảnh.
- Khả năng quá khứ: chỉ áp dụng tự nhiên với động từ nhóm II và 来る（来られた）; nhóm I dùng ～えた (書けた, 行けた), không dùng ～られた.
- Kính ngữ bị động: trang trọng, dùng cho cấp trên/khách hàng. Cân nhắc dùng các dạng tôn kính đặc thù: 召し上がった, いらっしゃった.
5. So sánh & phân biệt & mẫu tương tự
| Mẫu | Công dụng | Khác biệt | Ví dụ ngắn |
|---|---|---|---|
| ～られる（非過去） | Bị động/khả năng/kính ngữ (hiện tại) | Thì hiện tại/không quá khứ | 先生に叱られる。 |
| ～できた | Khả năng quá khứ (tổng quát) | Trung tính, ít mơ hồ | 課題ができた。 |
| おVになる | Kính ngữ | Trịnh trọng, tránh mơ hồ với bị động | 社長はお帰りになった。 |
| ～させられた | Thụ động sai khiến | “Bị bắt làm …” | 残業させられた。 |
6. Ghi chú mở rộng
- Tác nhân trong bị động thường dùng に; khi nhấn mạnh phương tiện/nguyên nhân, dùng によって/で: 風に吹かれた／台風によって家が壊された。
- “見られた” có thể là “bị nhìn thấy” (bị động) hoặc “đã có thể nhìn” (khả năng của 一段). Cần ngữ cảnh phân biệt.
- Thụ động bất lợi có thể dùng với hiện tượng tự nhiên: 雪に降られた, 風に吹かれた.
7. Biến thể & cụm cố định
- NにV-られた（bị … làm gì）
- NによってV-られた（bị … bởi/ do …）
- V-させられた（bị bắt phải …）
- （尊敬）いらっしゃった／召し上がった／ご覧になった（kính ngữ đặc biệt, thay cho ～られた）
8. Lỗi thường gặp & bẫy JLPT
- Nhầm khả năng nhóm I: ×行られた → ○行けた.
- Thiếu tác nhân に trong bị động: ×先生を叱られた → ○先生に叱られた.
- Nhầm với kính ngữ: “来られた” có thể là kính ngữ, không phải bị động. Dựa vào chủ ngữ để phân biệt.
- Dùng から làm tác nhân: ×先生から褒められた → ○先生に褒められた（によって cũng đúng nhưng trang trọng/khoa học hơn）.