～るや否や – Vừa… lập tức

1. Cấu trúc cơ bản

2. Ý nghĩa chính & phân tích chi tiết

• Diễn tả hai sự kiện nối tiếp gần như đồng thời: “vừa … là … ngay”.
• Sắc thái tường thuật, trang trọng; dùng nhiều trong văn viết, sách báo, miêu tả sự kiện đột ngột.
• Chủ ngữ hai vế thường là cùng một người/vật; nếu khác cần rõ ràng và tự nhiên theo ngữ cảnh.
• Không dùng để diễn đạt thói quen lặp lại; mang tính một lần, tức thời.

3. Ví dụ minh họa

• ベルが鳴なるや否いなや、生徒せいとたちは教室きょうしつを飛とび出だした。
  Chuông vừa reo là học sinh lao ra khỏi lớp.
• 彼かれはドアを開あけるや否いなや、大声おおごえで謝あやまった。
  Anh ta vừa mở cửa liền xin lỗi lớn tiếng.
• 駅えきに着つくや否いなや、彼女かのじょは電話でんわをかけた。
  Vừa tới ga là cô ấy gọi điện ngay.
• 彼かれの顔かおを見みるや否いなや、母ははは涙なみだぐんだ。
  Vừa nhìn thấy mặt anh, mẹ đã rưng rưng nước mắt.
• 試合しあい開始かいしのホイッスルが鳴なるや否いなや、両りょうチームは攻せめ込こんだ。
  Tiếng còi khai cuộc vừa vang lên, cả hai đội lập tức tấn công.

4. Cách dùng & sắc thái

• Vế sau là sự việc xảy đến ngay tức thì (không có độ trễ): ～た／～たのだ/～出だした など.
• Tránh dùng mệnh lệnh/đề nghị/ý chí của người nói ở vế sau.
• Dùng tốt trong miêu tả văn chương hoặc tin tức để tạo cảm giác khẩn.
• Thường đi với các động từ chỉ khoảnh khắc: 立たつ・出でる・開ひらく・鳴なる・見みる.

5. So sánh & phân biệt & mẫu tương tự

6. Ghi chú mở rộng

• “否いな” đọc いな; toàn cụm thường viết kana “やいなや” trong văn thường nhật để dễ đọc.
• So với ～とすぐ, ～や否いなや trang trọng và kịch tính hơn.
• Trong văn tin/báo cáo sự kiện, giúp tạo nhịp nhanh, mạch kể giàu nhấn mạnh thời điểm.

7. Biến thể & cụm cố định

• ～るやいなや: hình thức phổ biến.
• Văn học: ～るや (cổ), ít dùng trong hiện đại.
• Cụm thường gặp: 見みるや否いなや／着つくや否いなや／開ひらくや否いなや／鳴なるや否いなや.

8. Lỗi thường gặp & bẫy JLPT

• Dùng với mệnh lệnh/đề nghị ở vế sau là sai: ×着つくや否いなや、連絡れんらくしてください。
• Dùng cho thói quen lặp lại không phù hợp. Mẫu này diễn tả sự kiện nhất thời.
• Sai thì: cần V-る trước や否いなや; không dùng V-た.
• Đề thi hay gài với ～たとたん／～か～ないかのうちに: để ý sắc thái trang trọng và tính “tức thì” mạnh của ～や否いなや.