～ずにはいられない – Không thể không…

1. Cấu trúc cơ bản

2. Ý nghĩa chính & phân tích chi tiết

• Diễn tả sự thôi thúc nội tâm/cảm xúc khiến người nói không thể kiềm chế, đành làm V: “không thể không…/buộc lòng (do cảm xúc)”.
• Thường dùng với các động từ biểu thị phản ứng tự nhiên: 笑わらう、泣なく、言いう、拍手はくしゅする、謝あやまる、触さわる、見直みなおす…
• Khác với ～ざるを得えない (ngoại cảnh bắt buộc), mẫu này là nội tâm thúc đẩy.
• Chủ ngữ hay là người nói; nếu là người khác cần có căn cứ/quan sát để suy đoán.

3. Ví dụ minh họa

• 彼かれの努力どりょくを見みて、泣なかずにはいられなかった。
  Nhìn nỗ lực của cậu ấy, tôi không kìm được nước mắt.
• あのオチは面白おもしろすぎて、笑わらわわずにはいられない。
  Cái kết đó quá hài nên không thể nhịn cười.
• 不公平ふこうへいだと思おもうと、言いわずにはいられない。
  Thấy bất công là tôi không thể không lên tiếng.
• そのニュースを聞きいて、彼かれも喜よろこびの声こえを上あげずにはいられなかった。
  Nghe tin đó, anh ấy cũng không thể không reo lên vì vui mừng.
• その美うつくしさに、目めを奪うばわれずにはいられない。
  Trước vẻ đẹp ấy, không thể không bị cuốn hút.

4. Cách dùng & sắc thái

• Thường đi với phó từ つい／思おもわず để nhấn mạnh tính bộc phát.
• Sắc thái cảm xúc, dùng nhiều trong văn kể chuyện, bình luận cá nhân.
• Không phù hợp để diễn đạt nghĩa vụ/quy định; khi đó dùng ～ざるを得えない／～ねばならない.
• Dùng ở thì quá khứ khi nói về phản ứng đã xảy ra: ～ずにはいられなかった.

5. So sánh & phân biệt & mẫu tương tự

6. Ghi chú mở rộng

• Dạng phủ định kép về hình thức nhưng ý nghĩa khẳng định mạnh: “không thể không V” = “ắt sẽ V”.
• Khi chủ ngữ là người khác, nên kèm bằng chứng: ～ようだ／～に違ちがいない để giảm áp đặt.
• Văn nói hàng ngày thường dùng biến thể ～ないではいられない vì dễ phát âm.

7. Biến thể & cụm cố định

• 笑わらわわずにはいられない／泣なかずにはいられない／言いわずにはいられない（cụm hay gặp）
• 称賛しょうさんせずにはいられない／批判ひはんせずにはいられない（bình luận)
• 見直みなおさずにはいられない／触ふれずにはいられない（văn viết/báo chí）

8. Lỗi thường gặp & bẫy JLPT

• Dùng để nói nghĩa vụ: sai. Dùng ～ざるを得えない／～ねばならない khi do hoàn cảnh/quy định.
• Chủ ngữ người khác không có căn cứ cảm xúc → nghe võ đoán. Thêm らしい／ようだ để suy đoán.
• Hình thái sai: 行いかないずにはいられない × → 行いかずにはいられない ✓
• Nhầm với ～てしまう: ～てしまう không nhất thiết là do cảm xúc không kìm được.